İlk baxışda fərqli görünsələr də, qədim türk dilinin riyazi məntiqi bizə maraqlı bir fəlsəfəni diqtə edir: Ağıl anadan başlayır.

Qədim türklərin Orxon-Yenisey abidələrində və Mahmud Kaşğarinin lüğətində “ög" sözü iki əsas sütun üzərində dayanır:

Bioloji tərəf: "Ög" – Ana deməkdir. Bu gün işlətdiyimiz "ögsüz" (anasız) sözü məhz o dövrdən bizə miras qalıb.

Zehni tərəf: "Ög" – Ağıl və düşüncə deməkdir. "Öyüd" (ağıl verən söz) və "Öyrənmək" (ağıl qazanmaq) felləri məhz bu kökdən boy verir.

Bu iki mənanın eyni kökdə birləşməsi təsadüfi bir səsləşmə (oimoni) deyil. Bu, qədim türk dilinin "Ana – ilk müəllimdir" fəlsəfəsinin dilə həkk olunmuş formasıdır.

Uşaq dünyanı ilk dəfə anasının gözü ilə görür, onun dili ilə danışır və onun qayğısı ilə ilk həyat dərslərini alır. Deməli, insanın idrakı (ağlı) onun bioloji mənbəyindən (anasından) ayrılmazdır.

Dilçilik təhlilləri göstərir ki, bu sözlərin təməlində dayanan “ök/ög" kökü "mənbə, əhatə edən, mənşə" mənasına gəlir.

İnsan üçün fiziki mənbə “Anadır”
İnsan üçün mənəvi/sosial mənbə “Ağıldır”

Maraqlıdır ki, bu məntiq dünya dillərində də paralel şəkildə özünü göstərir. Latın dilindəki "Mater" (Ana) sözü, “Matter" (Maddə - hər şeyin fiziki əsası) və “Matrix" (Yaradıcı mühit) sözləri ilə eyni kökdəndir. Göründüyü kimi, bəşəriyyət "Ana"nı hər zaman "Başlanğıc" kimi qəbul edib.

Türk dilinin mükəmməl sistemi bu zənciri belə qurur:

Ög (Ana/Ağıl)
Ögr (Mənimsə/Təkrarla)
Öyrən (Özünə ağıl yığ)
Öyrət (Başqasına ağıl ver).

Bu gün kimsə sizə "haradan öyrənmisən?" deyə soruşanda, əslində bilmədən sizin "ağıl mənbəyinizi" soruşur. Bizim dilimiz isə bu sualın cavabını min illər əvvəl verib: Hər şey "Ög"dən (Anadan və Ağıldan) başlayır.

Dilimiz ünsiyyət vasitəsi olmaqla yanaşı, əcdadlarımızın dünyanı necə dərk etdiyini göstərən bir xəritədir. "Öyrənmək" – əslində öz kökünə, ağlına və sənə ilk nəfəsi verən başlanğıca qayıtmaqdır.
Fəridə Sahib