ARAB.AZ

Türkiyə tərəfindən İsrailin müstəqilliyinin ilk rəsmi tanınması 1949-cu ildə baş tutub və tərəflər

arasındakı münasibətlər tarixi strateji tərəfdaşlıqdan cari 2026-cı ilin əvvəlinə qədər açıq və

uzunmüddətli strateji rəqabətə çevrilib. Bu köklü dönüş nöqtəsi xüsusilə 7 oktyabr 2023-cü il

hücumundan və Qəzzə müharibəsindən sonra rəsmən gerçəkləşib, rəsmi Tel-Əviv isə Türkiyəni

regional təsir dairəsinə, xüsusən də Suriyada özünə qarşı böyüyən bir təhdid kimi görməyə başlayıb.

2025–2026-cı illərə qədər diplomatik ixtilaflar Suriyada, Şərqi Aralıq dənizində və Vaşinqtonun

dəhlizlərində rəsmi nüfuz uğrunda struktur rəqabətinə çevrilib və “Böyük İsrial” xəyalı ilə yaşayan

İsrail rəsmiləri tərəfindən Türkiyə “yeni İran” olaraq adlandırılıb. Buna baxmayaraq, xüsusilə

Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan ilə ABŞ Prezidenti Donald Tramp arasındakı güclü şəxsi

rəsmi münasibətlər sayəsində ABŞ-ın təzyiqi ilə birbaşa hərbi eskalasiya hələ də məhdud səviyyədə

qalır.

Türkiyə-İsrail rəqabəti və yeni Yaxın Şərqin formalaşması

Bəşşar Əsəd rejiminin 2024-cü ilin dekabrında devrilməsi tərəflər arasında kəskin rəqabət qapısını

rəsmən açıb. Türkiyə rəsmi olaraq güclü, mərkəzləşdirilmiş və vahid dövlət qurmaq üçün Əhməd əlŞaraanın rəhbərlik etdiyi yeni Suriya hökumətini dəstəkləyir, ona silah, kəşfiyyat və texniki

yardımlar təmin edir. Ankara həmçinin Suriyada rəsmi hərbi bazalar yaratmağı planlaşdırsa da, bu

planlar İsrailin hərbi zərbələrindən sonra müvəqqəti olaraq dayandırılıb. Türkiyə həmçinin “yeni

Suriya” ilə rəsmi Xüsusi İqtisadi Zona sazişi imzalamağa çalışır.

Digər tərəfdən, İsrail Əsəd rejiminin süqutundan sonrakı ilk yeddi ayda Suriyaya 988 hava və

artilleriya zərbəsi endirib ki, bu da əvvəlki Əsəd dövrü ilə müqayisədə olaraq üç dəfə çoxdur. Bu

zərbələr zamanı Türkiyənin Suriyada rəsmən qurduğu hava bazaları hədəf alınıb, İsrail Suriyanın

cənubunda öz mövqelərini genişləndirib və muxtariyyət tələb etmə adı altında separate

fəaliyyət göstərərn Druz qruplaşmalarına dəstək göstərib. İsrail yeni Suriyanı özünün

hərəkət azadlığını məhdudlaşdıran potensial təhdid kimi görür, hər hansı Türkiyə və ya İran

nüfuzunun qarşısını almaq üçün Suriyanın zəif və parçalanmış vəziyyətdə qalmasına rəsmən

çalışır.Bu Türkiyədən fərqli olaraq İsrail üşün prioritetdir.

Türkiyəsiz NATO-nun heç bir gələcəyi yoxdur

Ukraynadakı gərginlik və qlobal güc mərkəzlərinin

yerdəyişməsi bu gün bir həqiqəti çılpaqlığı ilə ortaya qoyub:

Avropanın müdafiə xəritəsini Türkiyəsiz cızmaq qeyrimümkündür. Bu, sadəcə bir hərbi tərəfdaşlıq məsələsi deyil;

coğrafiyanın, tarixin və müasir texnologiyanın diktə etdiyi

geosiyasi zərurətdir. Türkiyə NATO-nun yalnız ikinci böyük

ordusu demək deyil. O, Avropanın cənub qapısında

dayanan, Aralıq dənizindən Qara dənizə qədər …

Şərqi Aralıq dənizi və Liviya

Türkiyə özünün “Mavi Vətən”doktrinasını rəsmən tətbiq edir və bu çərçivədə 2019-cu ildə Liviya ilə

rəsmi “Xüsusi İqtisadi Zona” sazişi imzalayıb, indi isə bunu Suriya ilə genişləndirmək niyyətindədir.

Ankara eyni zamanda İsrail, Yunanıstan və Kipr arasında artan hərbi əməkdaşlıq (məsələn,

2025-ci ilin dekabrında keçirilən birgə rəsmi hərbi təlimlər) səbəbindən “mühasirəyə alınmaq”

təhlükəsi ilə üz-üzədir. İsrail isə Aralıq dənizində qurulan enerji ittifaqlarının, xüsusən də “Şərqi

Aralıq dənizi Qaz Forumu“nun (EastMed Gas Forum) əsas rəsmi tərkib hissəsidir.

Məsələ sadəcə bununla birmir – Digər regionlarda vəziyyət necədir?

Somali: Türkiyənin 2017-ci ildən bəri Somalidə rəsmi hərbi bazası mövcuddur. İsrail isə buna

cavab olaraq dünyada ilk dəfə qondarma separatçı “Somalilənd“i rəsmən tanıyıb və ABŞ-ın rəsmi

məlumatlarına görə, hazırda orada hərbi baza inşa edir.

Qırmızı dəniz, Yəmən və Sudan: Bu bölgələrdə tərəflər arasında proksi qüvvələr vasitəsilə dolayı

rəsmi rəqabət gedir.

Bu coğrafi genişlənmə tərəflər arasındakı rəqabəti müvəqqəti deyil, tamamilə struktur xarakterli

rəsmi müstəviyə daşıyır.

Regional ittifaqların qurulması strategiyası

İsrailin ittifaqları:

İsrail Yunanıstan və Kipr ilə birgə təlimlər və hərbi əməkdaşlıq çərçivəsində öz rəsmi ittifaqlarını

gücləndirib, eyni zamanda BƏƏ və Hindistanla əlaqələrini dərinləşdirib. İsrailin İrana qarşı üstün

hərbi potensialı onu rəqabətdə qabaqcıl mövqeyə çıxarıb və onun İranla müharibədən sonra Körfəz

ölkələrinin bazarlarına öz hərbi məhsullarını çıxaracağı gözlənilir.

Səudiyyə Ərəbistanı isə hələ də İsrail ilə hər hansı bir rəsmi əlaqə qurmağı rədd edir və bunun üçün

müstəqil Fələstin dövlətinin qurulması ilə nəticələnəcək rəsmi sülh danışıqlarını şərt qoyur. Eyni

zamanda rəsmi Ər-Riyad müdafiə sahələri də daxil olmaqla, Ankara ilə əlaqələrini əvvəlkindən

daha geniş müstəvidə rəsmən inkişaf etdirir.

Türkiyənin müttəfiqlər:

Türkiyə Qətər ilə olan ittifaqını daha da rəsmən möhkəmləndirib, lakin Ankara Tehran ilə

birbaşa qarşıdurmaya girməkdən ehtiyat edib və öz müttəfiqlərini İran təhdidlərinə qarşı müdafiə

etməkdən uzaq durub. Eyni zamanda Ankara rəsmi Bakı ilə də olduqca güclü müttəfiq və sözün əsl

mənasında qardaşdır. Türkiyə Somalidəki hərbi bazası vasitəsilə Qırmızı dənizin cənubunda

yerləşsə də, Bab əl-Məndəb boğazındakı Yəmən husilərinin rəsmi böhranına müdaxilə etməyib.

Türkiyə yeni Suriya hökumətinə verdiyi hərtərəfli rəsmi dəstəklə bölgədə güclü iştirakını təmin edib.

Ankara müəyyən kontekstlərdə bəzi ərəb ölkələri, xüsusən də Səudiyyə Ərəbistanı və Misir ilə

əlaqələrini rəsmən yaxşılaşdıraraq özünü “cilovsuz” İsrailə qarşı regional sabitlik gücü kimi

təqdim etməyi bacarıb.

Hər iki tərəf, İsrail və Türkiyə, Vaşinqtondakı təsir rıçaqları uğrunda rəsmən mübarizə aparır. Lakin

Ankara hazırda Ərdoğanın Tramp ilə olan şəxsi rəsmi münasibətlərindən yararlandığı halda, ABŞİsrail münasibətləri Netanyahu və Tramp arasında İran və Livan böhranlarının idarə olunması ilə

bağlı yaranan fikir ayrılıqları səbəbindən rəsmi gərginlik dövrünü yaşayır.

Hərbi sənaye sahəsində rəqabət

Hər iki ölkə nəhəng hərbi ixracatçı dövlətdir, lakin onlar xüsusən PUA (dron) və pilotsuz sistemlər

bazarında bir-biri ilə rəsmən rəqabət aparırlar.

Türkiyə:

Türkiyə sıfır mülkiitkiilə hədəfi vuran raketini qeydiyyata aldı

Türkiyə bu sahədə nəhəng nailiyyətlər əldə edib. Ölkənin müdafiə və aviasiya ixracı 2025-ci ildə

rəsmən 10 milyard dolları keçib ki, bu da 2021-ci illə müqayisədə təxminən üç dəfə çoxdur və bu

artım cari 2026-cı ildə də davam edir. Sahənin lideri olan “Baykar” şirkətinin rəsmi istehsalı

“Bayraktar TB2” PUA-ları hazırda 30-dan çox ölkədə istifadə olunur, həmçinin Ukrayna,

Liviya, Suriya və Azərbaycandakı döyüşlərdə özünü rəsmən uğurla təsdiqləyib.

Bəzi rəsmi qiymətləndirmələrə görə, Türkiyə dünyadakı silahlı PUA-ların təxminən 65 faizini aşağı

qiymətlər və olduqca çevik (az siyasi şərtlərlə) rəsmi ixrac şərtləri ilə təmin edir. Səudiyyə Ərəbistanı

da hazırda Ankaranın rəsmi hərbi sənaye istehsalı üzrə ən mühüm tərəfdaşlarından birinə çevrilib.

İsrail:

İsrail rəsmi olaraq rekord həcmdə müdafiə ixracatına imza atıb (bəzi hesabatlara görə 2025-ci ildə

təxminən 19,2 milyard dollar). Ölkə xüsusilə “Heron” dronları, “Dəmir Qübbə” (Iron Dome) hava

hücumundan müdafiə sistemi, raketlər, kibertəhlükəsizlik və rəsmi hərbi kəşfiyyat texnologiyaları

kimi yüksək texnoloji sahələrdə üstünlüyə malikdir. İsrail həmçinin BƏƏ və Hindistan kimi

ölkələrlə birgə hərbi istehsal layihələri həyata keçirir.

Türkiyə aşağı qiymət və rəsmi döyüşlərdə təsdiqlənmiş effektivlik sayəsində Afrika, Asiya və

Yaxın Şərq bazarlarında böyük pay qazanır, İsrail isə yüksək texnologiya sektorlarında öz rəsmi

üstünlüyünü qoruyur. Tərəflər arasında dolayı silahlanma yarışı gedir və Türkiyə öz hərbi gücünü

NATO bloku ilə daha dərindən inteqrasiya etməyə çalışır.

Siyasi mövqelər və diplomatik eskalasiya

Türkiyənin addımları:

Türkiyə “HƏMAS” qruplaşmasına rəsmi siyasi dəstək verib, İsraili isə terrorçu və soyqırım törədən

dövlət adlandırıb.

Noyabr 2024: Diplomatik əlaqələr rəsmən tamamilə kəsilib.

Avqust 2025: İsrail təyyarələri üçün hava məkanı rəsmən qapadılıb və ticarət əlaqələri tam

dayandırılıb.

Noyabr 2025: Türkiyə soyqırım ittihamı ilə Benyamin Netanyahu və daha 36 İsrail rəsmisi

barəsində rəsmi həbs qətimkan tədbiri çıxarıb.

Fevral 2026: Türkiyədə İsrailə işləyən rəsmi casus şəbəkəsi tamamilə ifşa edilərək

zərərsizləşdirilib.

İsrailin reaksiyası:

İsrail də öz növbəsində Türkiyəni “ikili standartlarda” (“Kiprin işğalı” və Suriyaya müdaxilə) ittiham

edib, Netanyahu isə Türkiyəni rəsmi olaraq “erməni soyqırımı” iddiası ilə hədəf alıb. Naftali

Bennet kimi İsrail rəsmiləri 2026-cı ilin fevralında Türkiyəni İsraili mühasirəyə almağa çalışan

“yeni İran” adlandırıblar. İsrail mətbuatında Türkiyədən gələcək rəsmi hərbi təhlükə barədə analitik

yazıların sayı kəskin artıb.

Trampı razı salmaq cəhdləri və ABŞ-la münasibətlər

Türkiyə Ərdoğan və Tramp arasındakı yaxın rəsmi şəxsi münasibətlərdən (Tramp bunu “dostluq” və

“qarşılıqlı hörmət” adlandırıb) maksimum istifadə edib. Ərdoğan 2024-cü ildə Trampın rəsmi seçki

qələbəsini ilk təbrik edənlərdən biri olub və 2025-ci ilin sentyabrında Ağ Evi rəsmən ziyarət edib.

2025-ci ilin oktyabrında Tramp rəsmi olaraq Türkiyəni Misir, Qətər və ABŞ ilə birlikdə

Qəzzədə atəşkəsin dörd rəsmi zəmanətçi ölkəsindən biri kimi rəsmən elan edib, həmçinin

yenidənqurma prosesində və beynəlxalq sabitlik gücündə rəsmi rolunu təsdiqləyib. Türkiyə

həmçinin HƏMAS-ın atəşkəs sazişini qəbul etməsində rəsmi vasitəçi olub.

F-35 qırıcıları ətrafında rəsmi gərginlik:

2026-cı ilin iyulunda, Ankarada keçirilən NATO-nun rəsmi sammiti ərəfəsində Tramp İsrailin

kəskin rəsmi etirazına rəğmən, Türkiyəyə qarşı sanksiyaların ləğv edilməsinə və “F-35” qırıcılarının

satılmasına güclü rəsmi dəstək nümayiş etdirib. Netanyahu bu sazişin “hərbi balansı tamamilə

məhv edəcəyini” bildirib və Türkiyənin sadiq bir müttəfiq olmadığını iddia edib. Ərdoğan isə ABŞın öz rəsmi vədlərinə əməl edəcəyinə inandığını bəyan edib. Tramp həmçinin iddia edib ki, İranla

eskalasiya zamanı Türkiyənin İsrail və ABŞ-a qarşı müharibəyə girməsinin qarşısını

məhz özü alıb.

Türkiyə İrana qarşı eskalasiyada ehtiyatlı mövqe nümayiş etdirib və müharibəyə birbaşa daxil

olmayıb. Baxmayaraq ki, ABŞ qüvvələrinin İrana birbaşa zərbələr endirmək üçün Türkiyədəki hərbi

bazalardan istifadə etdiyinə dair iddialar yayılıb. Ankara bunu rəsmən təsdiqləməyib, həmçinin

İran müharibənin əvvəlində Türkiyə ərazisinə zərbələr endirsə də, sonradan bunu dayandırıb.

Ankara rəsmi olaraq Trampla olan yaxın münasibətlərindən həm Suriyada, həm də F-35 layihəsində

rəsmi imtiyazlar qazanmaq üçün səmərəli istifadə edir.

Türkiyə-İsrail rəqabəti artıq regional miqyasda struktur və uzunmüddətli xarakter alıb və o, Qəzzə

sərhədlərini aşaraq Suriyaya, Şərqi Aralıq dənizinə və qlobal nüfuz dəhlizlərinə yayılıb. Ən böyük

risk Suriyada baş verə biləcək rəsmi səhv hesablamalardır; belə ki, İsrailin hərbi təzyiqi yeni Suriya

hökumətini zəiflədərək ölkədə rəsmi xaos yarada və Türkiyənin birbaşa hərbi müdaxiləsinə yol aça

bilər.

Bununla belə, ABŞ-ın rəsmi vasitəçiliyi sayəsində yaxın gələcəkdə tərəflər arasında birbaşa hərbi

toqquşma ehtimalı olduqca aşağıdır. Tramp Ərdoğanın ona olan şəxsi hörmətinə əsaslanaraq “mən

prezident olduğum müddətdə bu baş verməyəcək” deyə bəyan edib. Bu rəqabət Suriyadakı

qoşunların ayrılması mexanizmləri kimi rəsmi rıçaqlarla idarə olunacaq, lakin İranın

zəiflədilməsindən sonra yeni Yaxın Şərqin rəsmi simasını formalaşdırmağa davam edəcək. Türkiyə

hazırda özünün çevik hərbi sənayesindən və Trampla münasibətlərindən rəsmən yararlanır, İsrail

isə özünün texnoloji üstünlüyünə və Qərb-Körfəz ittifaqlarına güvənir. Münasibətlərin gələcək taleyi

Qəzzə və Suriyadakı gəlişmələrdən, eləcə də Vaşinqtonun bu iki rəsmi müttəfiqi arasında balans

qorumaq qabiliyyətindən birbaşa asılı olacaqdır.

arap.az