Hər şeyin əlçatan olduğu, texnologiyanın bizə zaman qazandırdığı və maddi rahatlığın tarixin heç bir dövründə olmadığı qədər artdığı bir əsrdə yaşamağımıza rəğmən, bəşəriyyət, bəlkə də, ən böyük paradoksu ilə üz-üzədir. İnsanın fiziki yükünü yüngülləşdirən bütün bu yeniliklər, qəribə bir şəkildə, ruhumuza divar kimi çökən, yatmaqla keçməyən və tətillərlə sağalmayan naməlum bir ağırlıq bəxş edib. Bu ağırlıq müasir insanın hər gün çiynində daşıdığı, lakin adını qoya bilmədiyi görünməyən bir yorğunluqdur və onun kökləri birbaşa gündəlik həyatımızın təməlini təşkil edən sürət paradoksuna bağlanır. Çünki sistem bizə zaman qazanacağımızı və bu zamanı özümüzə ayıraraq xoşbəxt olacağımızı vəd etsə də, reallıqda sürətli internet, avtomatlaşdırılmış işlər və kəsə yollar bizi sadəcə zamanın daha amansız bir köləsinə çevirdi. Artıq bir yerdə ləngimək, sadəcə dayanmaq və heç nə etməmək müasir cəmiyyətdə bir növ günah və ya gecikmək kimi qəbul edildiyindən, həyatın təbii ritmi əlimizdən tamamilə çıxıb. Sürət daxili bir təlaş doğurur və biz hadisələri, duyğuları, insanları dərindən yaşaya bilmədən sadəcə onların üzərindən qaçaraq keçirik ki, bu da bizi daha çox qazanıb daha az doyduğumuz o qorxulu ssenariyə sürükləyir.
İqtisadiyyatın və istehsalın böyüdüyü mühitdə insanın daxili dünyasının bu dərəcədə kiçilməsi təsadüfi deyil, çünki əlimizdəki imkanlar artsa da, artan maddi rifah daxili bir təminat hissi yaratmağa kifayət etmir. Biz daha çox qazanmalıyıq formulasının mütləq xoşbəxtlik gətirəcəyinə inandırılmış kor bir nəslin nümayəndələriyik, lakin gəlirimiz artdıqca sistem qarşımıza dərhal daha mükəmməl telefon, daha nüfuzlu maşın və ya daha prestijli mənzil kimi yeni süni ehtiyaclar qoyur. Növbəti hədəfə çatdıqda hiss etdiyimiz o saxta sevincin ömrü cəmi bir neçə gün, bəzən isə cəmi bir neçə saat çəkir, çünki daxilimizdəki o mənəvi boşluq maddi əşyalarla doldurula biləcək bir quyu deyil. Bu doymaq bilməyən qıtlıq sindromu insanı bir fərd olmaqdan çıxarıb cəmiyyətin sadəcə bir istehsal resursuna çevirdiyi üçün sosioloji müstəvidə daimi bir tükənmişlik hissi (burnout) qaçılmaz olur.
Müasir cəmiyyət artıq insanın dəyərini onun mənəvi keyfiyyətləri ilə deyil, nə qədər məhsuldar və uğurlu olması ilə ölçür və bizə uşaqlıqdan bəri aşılanan "dayansan, geri qalacaqsan" qorxusu fərdi daxili bir fabrikə çevirir. İnsan artıq özünün həm müdiri, həm də köləsinə çevrilərək özünü inkişaf etdirmək adı altında könüllü şəkildə istismar edir və hətta istirahət günlərini belə sadəcə bərpa olunub yenidən daha yaxşı işləmək üçün proqramlaşdırır. Bu performans tələbi daxili batareyalarımızı tamamilə sıfırlayır və bizi kapitalizmin yaratdığı o gizli, psixoloji təzyiqlə baş-başa buraxır. Çünki kapitalizm təkcə iqtisadi bir model deyil, o, insanın qorxularını, arzularını və əksiklik hissini idarə edən psixoloji bir imperiyadır. Onun yaşaması və çarxlarının fırlanması üçün insanın xoşbəxt, dinc və əlindəki ilə kifayətlənən birinə çevrilməməsi şərtdir, çünki daxilən rahat olan insan istehlak etməz. Sistem bizə hər gün incə mesajlarla kifayət qədər yaxşı, kifayət qədər gözəl və ya kifayət qədər uğurlu olmadığımızı pıçıldayaraq bizi həmişə üfüqdə görünən, lakin heç vaxt çatılmayan saxta bir xoşbəxtlik nöqtəsinə doğru qovur, nəticədə isə çarxlar fırlandıqca biz bir az da tükənir, sistem isə bizim bu yorğunluğumuz üzərində öz imperiyasını daha da böyüdür.
Sistemin bizi sürüklədiyi bu sonsuz qaçış və tükənməz yorğunluq sadəcə psixoloji bir zəiflik deyil, əslində əsrlər öncə kökləri incəliklə təsvir edilmiş sosioloji bir qanunauyğunluqdur ki, bu məqamda ağlımıza Karl Marksın insanlığa etdiyi o tarixi xəbərdarlıq, əməyə özgələşən insan konsepsiyası gəlir. Marks hələ XIX əsrdə sənaye cəmiyyətinin çarxlarını incələyərək yazırdı ki, insan istehsal etdiyi məhsula, getdiyi işə və ən nəhayət, öz təbiətinə yadlaşanda sosioloji mənada "özgələşmə", yəni alienasiya prosesi baş verir. Bu elə bir vəziyyətdir ki, insan artıq yaratdığı dəyərin sahibi yox, o dəyəri istehsal edən mexaniki bir alətə, böyük bir maşının kiçik və əvəzlənə bilən bir detalına çevrilir. Hər səhər böyük şəhərlərin boz sement divarları arasındakı müasir ofislərə, plazalara tələsən milyonlarla insanın içində daşıdığı o dərin mənasızlıq hissi məhz bu qədim yadlaşmanın bu gün rəqəmsal və modern qəliblərdə təzahür etməsindən başqa bir şey deyil. İnsan günün ən aktiv səkkiz-on saatını sadəcə kompüter ekranında heç vaxt toxuna bilmədiyi rəqəmləri dəyişməyə, hesabatlar yazmağa və ya kimlərinsə idarə etdiyi layihələrin xırda icraçısı olmağa sərf edərkən, gördüyü işin onun varlığına, ruhuna və dünyada buraxmaq istədiyi izə heç bir aidiyyətinin olmadığını anlayır. Nəticədə müasir əmək bazarı bizi dəhşətli bir varlıq dilemmasının cənginə atır. Biz sadəcə ay sonunda alacağımız o maaş üçün yaşamağa başlayırıq, lakin eyni zamanda həmin maaşı qazanmaq üçün həyatımızın ən gözəl, ən enerjili illərini işləməyə qurban veririk. Yaşamaq üçün işləmək məntiqi təkrar olaraq işləmək üçün yaşamaq qanununa çevrilir və insan yalnız işdən kənar, bioloji funksiyalarını yerinə yetirdiyi, yəni sadəcə yemək yediyi, yatdığı və ya çılğıncasına istehlak etdiyi anlarda özünü qismən azad hiss edir, lakin öz insani təbiətini reallaşdırmalı olduğu əmək prossesində isə tamamilə kölələşir. Bu gün şüşə pəncərəli plazaların soyuq işıqları altında, "korporativ mədəniyyət", "komanda ruhu" və ya "karyera pilləkəni" kimi parıltılı terminlərin arxasında gizlənən mənzərə Marksın təsvir etdiyi o fabriklərdən fərqlənmir, çünki insan yenə də öz əməyinin meyvəsindən və öz mahiyyətindən uzaq düşərək sadəcə mövcudluğunu qorumaq instinkti ilə hərəkət edir. Biz bu mənasızlıq və özgələşmə boşluğunu doldurmaq, iş yerində itirdiyimiz o fərdilik və hörmət hissini yenidən qazanmaq üçün növbəti addımda başqa bir tələyə, vitrinlərin, brendlərin və parıltılı reklamların dünyasına sığınmağa məcbur qalırıq.
Lakin bizi xilas edəcəyini düşündüyümüz bu çıxış yolu fransız sosioloqu Jan Bodriyarın bəhs etdiyi istehlak tələsinin, yəni aldıqca daha çox boşaldığımız rəqəmsal və maddi bir burulğanın tam mərkəzidir. Bodriyar müasir cəmiyyəti analiz edərkən ortaya çox sarsıdıcı bir həqiqət qoymuşdu ki, biz artıq obyekti, yəni əşyanın özünü onun fiziki faydasına görə almırıq, biz sadəcə onun təmsil etdiyi simvolları, işarələri və xəyalları istehlak edirik. Sosioloqun simulyakr adlandırdığı bu saxta reallıqlar dünyasında hər bir məhsul real bir ehtiyacı ödəmək üçün deyil, cəmiyyətdə müəyyən bir mövqe, status və fərqlilik imici qazanmaq üçün dizayn edilir. Biz bir mağazaya daxil olub ən son model paltonu və ya telefonu alarkən, əslində sadəcə bədənimizi soyuqdan qorumaq və ya kiməsə zəng etmək funksiyasını satın almırıq, biz o brendin marketoloqlar tərəfindən ruhumuza yeritdiyi "mən uğurluyam", "mən elitəm", "mən fərqliyəm" mesajını, yəni saxta bir kimlik hissini satın alırıq.
Və bu sistem elə bir mükəmməlliklə qurulub ki, o, insanda daimi bir aclıq və əksiklik hissi yaradır, çünki ancaq daxilən ac olan bir kütləni fasiləsiz olaraq mağazalara və onlayn alış-veriş saytlarına yönləndirmək mümkündür. Beləcə, hər birimizin şüuraltına “bircə bu məhsulu da alsam, bircə bu geyimi də qarderobuma əlavə etsəm mütləq xoşbəxt olacaq, rahatlığa qovuşacağam” mifi yeridilir, lakin həmin əşya evimizə gəlib çatdığı an o sehrli parıltı itir və mif böyük bir uğursuzluqla dağılır. Bunun səbəbi çox sadədir: istehlakın vəd etdiyi xoşbəxtlik, əslində real bir doyuma deyil, növbəti alış-verişə qədər davam edən qısamüddətli bir dopamin partlayışına əsaslanır. Bu qısamüddətli həzz keçib getdikdən sonra insan özünü əvvəlkindən daha boş, daha tənhalaşmış hiss edir və daxildəki o dinmək bilməyən narazılığı boğmaq üçün yenidən eyni dövrəyə qayıdır, daha çox qazanmaq və daha çox xərcləmək xaosuna girir. Bodriyarın təsvir etdiyi bu daimi narazılıq və simvolların köləliyi bizi təkcə fiziki ticarət mərkəzlərində deyil, eyni zamanda günümüzün böyük bir hissəsini keçirdiyimiz rəqəmsal dünyada da təqib edir, çünki aldığımız hər bir status simvolunu nümayiş etdirəcəyimiz, öz varlığımızı bir növ rəqəmsal vitrinə çıxaracağımız yeni bir bazara, sosial medianın dünyasına keçid etmək artıq qaçılmaz bir zərurətə çevrilir. Və sosial media, əslində kapitalizmin tarixdə uzaqlaşa bildiyi ən təhlükəli nöqtədir, çünki burada artıq zavodlarda istehsal olunan əşyalar deyil, insanın birbaşa öz duyğuları, xatirələri və bütövlükdə kimliyi əmtəələşərək satışa çıxarılır. Bu rəqəmsal mühitdə biz sadəcə bir platformanın istifadəçisi deyil, marketinq mexanizminin həm işçisi, həm də satılan əsas məhsulunun özüyük, çünki profilimizdə paylaşdığımız hər bədbəxtlik, hər sevinc, hər estetik qəhvə fincanı bəyənilmək iqtisadiyyatının rəqəmlərinə çevrilərək diqqət rəqabətində bir valyuta kimi dövriyyəyə buraxılır. Şəxsi həyatın bu dərəcədə ictimailəşməsi və əmtəələşməsi insanın öz daxili dünyasını qorumasını qeyri-mümkün edir, çünki rəqəmsal kapitalizmin amansız qanunu bizə pıçıldayır ki, əgər sən sosial şəbəkələrdə görünmürsənsə, haradasa tətildə olduğunu, xoşbəxt bir münasibətdə olduğunu və ya uğurlu bir karyera qurduğunu sübut edən vizual bir dəlil təqdim etmirsənsə, deməli, sən əslində yoxsan. Bu daimi görünmə məcburiyyəti insanı öz real duyğularından qoparıb "paylaşılmağa layiq olan" saxta bir persona yaratmağa sürükləyir və nəticədə fərd öz daxili hüzurunu tamamilə itirərək sadəcə ekran qarşısındakı kütlənin bəyənməsinə, rəyinə və alqışına möhtac bir rəqəmsal köləyə çevrilir. Hər an izlənilmək, hər an mükəmməl görünmək və başqalarının parıltılı həyatları ilə öz boz reallığını müqayisə etmək fərddə qarşısıalınmaz bir boğulma, kədər və gizli bir qəzəb dalğası formalaşdırır, lakin daxilimizdə kabus kimi böyüyən bu kütləvi aqressiya və narazılıq hissi əslində bizim fərdi uğursuzluğumuz deyil, bizi bu rəqəmsal vitrinə məhkum edən bütöv bir sistemin doğurduğu sosioloji partlayışdır.
Daxilimizdə kabus kimi böyüyən bu kütləvi aqressiya və narazılıq hissinin fərdi bir uğursuzluq deyil, bizi rəqəmsal və maddi vitrinlərə məhkum edən bütöv bir sistemin doğurduğu sosioloji partlayış olması bizi bu araşdırmanın ən can alıcı nöqtəsinə, qəzəbin şəxsi deyil, struktur krizis olmasına gətirib çıxarır. Müasir neoliberalizm öz iqtisadi modelini qorumaq üçün elə bir psixoloji manipulyasiya qurub ki, o, uğuru da, uğursuzluğu da yalnız fərdin çiyinlərinə yükləyərək ortada daimi bir "günahkar fərd" obrazı yaradır. Bizə hər gün müxtəlif şəxsi inkişaf kitabları, motivasiya spikerləri və korporativ şüarlar vasitəsilə aşılanır ki, əgər depressiyadasansa, yorğunsansa, yoxsulsansa və ya tənhasansa, bu, yalnız sənin kifayət qədər çalışmamanın, zamanı düzgün idarə etməmənin və ya neqativ düşünmənin nəticəsidir. Sistem bu incə taktika ilə diqqəti öz struktur qüsurlarından yayındırır və insanı elə bir çıxılmaz dövrəyə salır ki, fərd işsizliyin, inflyasiyanın, rəqabətin və gəlir ədalətsizliyinin yaratdığı böhranların qisasını cəmiyyətdən deyil, öz daxili dünyasını gəmirərək özündən alır.
Bu daxili parçalanmanın təbii nəticəsi olaraq ortaya çıxan müasir tənhalıq və kütləvi aqressiya, əslində kapitalizmin heç bir mühasibat hesabatında qeyd olunmayan, lakin cəmiyyətin canını alan görünməyən sosial xərcləridir. İnsanlar bir-birinə rəqib, hər an ondan önə keçməyə çalışan potensial bir təhlükə kimi baxmağa başladıqca sosial bağlar qopur, metropolitenlərin, tıxacların və boz plazaların içində boğulan fərd küçədə, rəqəmsal şərhlərdə və ya gündəlik ünsiyyətdə öz gizli qəzəbini büruzə verir. Lakin biz dərk etməliyik ki, bu kütləvi depressiya epidemiya xarakteri alıbsa, problem tək-tək insanların psixologiyasında deyil, bizi bu həyata məhkum edən strukturun özündədir. Əsl çıxış yolu, daxilimizdəki o tükənməz yorğunluğun və hüzursuzluğun səbəbini öz xarakterimizdə və ya "şanssızlığımızda" axtarmağı dayandırıb, problemə bütöv bir sistemin tənəzzülü kimi baxa bilmək cəsarətidir. Çünki fərd yalnız öz qəzəbinin və tənhalığının fərdi deyil, kollektiv və sistemli bir zəncirin halqası olduğunu anladığı gün rəqəmsal bazarın vitrinlərindən azad olub öz real insani mahiyyətinə qayıda bilər.

Nigar Şah.
Sosioloq, araşdırmaçı yazar.